Kate Crawford en Vladan Joler, Calculating Empires, 2023
Hoe kunnen we de verstrengeling van technologie en macht in onze huidige tijd begrijpen? Die vraag vormt het uitgangspunt voor Calculating Empires. A Genealogy of Technology and Power Since 1500 van Kate Crawford en Vladan Joler, een indrukwekkende installatie die technische en sociale systemen in een tijdspanne van vijf eeuwen onderzoekt en verbeeldt.
In Calculating Empires wordt de bezoeker overweldigd door een netwerk van symbolen, jaartallen, steekwoorden, afbeeldingen van historische gebeurtenissen, quotes, kunstwerken en boektitels. De installatie bestaat uit een lange ronde zwarte muur die van boven tot onder is gevuld met een fijnmazige, schematische tekening. Inzoomend op de tekening worden symbolen en woorden duidelijker zichtbaar: ‘Wunderkammer’ zie ik staan, en afbeeldingen van een tulp en de steen van Rosetta. Uitzoomend zijn er verbindende lijnen en pijlen te zien en patronen te ontdekken. Het werk is als een gigantische kaart, met de bezoeker als middelpunt, die kan navigeren tussen de tijdvakken en thema’s op basis van eigen interesses. Tegelijkertijd daagt de kaart ook bestaande waarheden uit.
De vele verwijzingen tonen hoe technologie en macht historisch met elkaar verstrengeld zijn, en hoe die relatie onze samenleving nog steeds vormgeeft. Zo valt te ontdekken hoe publieke musea zijn voortgekomen uit de zogenoemde Wunderkammer, in feite privémusea van rijke particulieren. De Wunderkammer en later musea bepalen welke objecten en data belangrijk zijn, welke worden verzameld en bewaard. Diezelfde data worden vandaag gebruikt om AI-systemen mee te trainen. Calculating Empires maakt op die manier zichtbaar dat uitvindingen en ontwikkelingen niet onschuldig zijn, maar onderdeel van complexe ketens van invloed, controle en macht.
Josien Beltman, conservator moderne en hedendaagse kunst bij het Rijksmuseum Twenthe, vertelt me over de manier waarop de kunstenaars structuren weergeven, verbanden leggen en daarmee grip willen krijgen op de huidige tijd. Het werk is te lezen als een tijdlijn, van beneden naar boven neemt het je mee van het jaar 1500 tot nu. Op de horizontale as worden 32 verschillende thema’s behandeld, van ‘communication devices’ uiterst links, tot ‘military systems’ helemaal rechts op de kaart. Beltman: ‘ Kate Crawford en Vladan Joler willen met het werk aantonen dat technologie niet neutraal is. De manier waarop deze zich heeft ontwikkeld en is toegepast, werd bepaald door degenen die de technologie in handen hadden en die er toegang toe hadden. De complexiteit van die structuur en van de samenleving die we hebben gebouwd, de enorme hoeveelheid van gegevens en kennis, wordt in de installatie zichtbaar gemaakt. Maar de installatie overrompelt op zo’n manier dat die grootsheid tegelijkertijd invoelbaar wordt.’
In de collectiepresentaties reflecteert Rijksmuseum Twenthe voortdurend vanuit een hedendaags perspectief op haar brede en vele eeuwen omvattende verzameling. Eén van de programmalijnen die het daarbij gebruikt, is The Tech Divide. Deze gaat thematisch in op de tweeledige invloed van technologie op de samenleving: innovaties brengen ons iets nieuws, maar tegelijkertijd verliezen we daar ook iets mee. Het werk Calculating Empires sluit hier goed op aan en legt verbindingen met een aantal werken uit de museumcollectie. Beltman: ‘ Op de kaart staan veel referenties naar historische objecten. Een aantal daarvan lichten we uit met kunstwerken uit de collectie, zoals 18de-eeuwse gravure van het anatomisch theater in Leiden, die is afgebeeld op de kaart. De prent is ingedeeld bij het thema medical en toont de groei van de medische wetenschap. Een ander onderwerp is political and economic systems en maakt de ontwikkeling van het kapitalisme zichtbaar. De kaart refereert aan de South Sea Bubble, een van de eerste financiële zeepbellen in de geschiedenis. De museumcollectie bevat een prent over het onderwerp, die ook te zien zal zijn bij de installatie.’
Calculating Empires laat zien hoe sociale systemen en machtsstructuren doorwerken in de loop van de geschiedenis, en is daarmee een urgent werk. Beltman: ‘De verwevenheid van technologie en macht is zo sterk, dat we op een punt zijn gekomen dat deze schade berokkent aan de democratie en de rechtsstaat. Je ziet het gebeuren in Amerika, waar de tech bro’s op het allerhoogste niveau wetgeving kunnen afdwingen in het voordeel van hun bedrijven. Andersom zetten politieke leiders die technologie in voor eigen gewin, bijvoorbeeld als drukmiddel in internationale onderhandelingen. Calculating Empires biedt een manier om ons technologische heden in een bredere historische context te plaatsen. Want, zo stellen de kunstenaars: om het heden te begrijpen en om een toekomst te hebben, moeten we eerst ons verleden onder ogen zien.’
Petra Boonstra 